مردم جهان روز ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ شاهد وقوع حوادثی بودند که بعدها بهانهای شد برای مبارزه با تروریسم و حمله به افغانستان و عراق. صبح روز ۱۱ سپتامبر، ۱۹ هواپیماربا کنترل ۴ هواپیمایی را که به مقصد سانفرانسیسکو و لسآنجلس در حال پرواز بودند در اختیار خود گرفتند.
ساعت ۴۶/۸ صبح پرواز شماره ۱۱ آمریکن ایرلاینز به برج شمالی مرکز تجارت جهانی اصابت کرد و کمتر از نیم ساعت پس از آن (۳۰/۹ دقیقه) نیز پرواز شماره ۱۷۵ یونایتد ایرلاینز به برج جنوبی برخورد کرد. ساعت ۳۷/۹ همان روز نیز گروه دیگری از هواپیماربایان پرواز شماره ۷۷ آمریکن ایرلاینز را در کنترل خود گرفتند و آن را در مقر پنتاگون منهدم کردند. از سوی دیگر به دلیل درگیری که میان هواپیماربایان و مسافران پرواز شماره ۹۳ یونایتد ایرلاینز رخ داد، هواپیمای چهارم نزدیکی شانکسویل پنسیلوانیا سقوط کرد. هرچند گمانهزنیها حکایت از آن داشت که مقصد هواپیماربایان کنگره یا کاخ سفید بوده است.
اما خالد شیخ محمد و رمزی بینال شیبه در مصاحبه خود با شبکه تلویزیونی الجزیره در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۲ اعلام کردند که مقصد هواپیمای چهارم کنگره ایالات متحده بوده و نه کاخ سفید؛ البته این دو همچنین اعلام کردند آنها در ابتدا قصد داشتند تاسیسات هستهای ایالات متحده ـ و نه مرکز تجارت جهانی یا پنتاگون ـ را مورد حمله قرار بدهند، اما به دلیل ترس از عواقب احتمالی از انجام این کار صرفنظر کردهاند.
نکته جالب توجه این که بعدها اعلام شد این هواپیماربایان ـ که همگی عضو گروه القاعده بودند ـ برای کشتن خلبانها و خدمه هواپیما از چاقو استفاده کردهاند. اطلاعات به دست آمده از جعبه سیاه پرواز شماره ۹۳ یونایتد ایرلاینز نشان داد که مسافران پس از آن که از طریق تلفنهای همراه خود مطلع شدند هواپیمارباییهای مشابهی صورت گرفته با هواپیماربایان درگیر شده تا کنترل هواپیما را در اختیار خود بگیرند. هواپیماربایان نیز پس از اطلاع از این وضعیت بلافاصله هواپیما را ساعت ۳۰/۱۰ به وقت محلی در شانکسویل به زمین میکوبند.
طبق گزارشهای منتشر شده برج جنوبی مرکز تجارت جهانی پس از گذشت ۵۶ دقیقه از زمان اصابت پرواز شماره ۱۷۵ یونایتد ایرلاینز در ساعت ۵۹/۹ و برج شمالی ساعت ۲۸/۱۰ کاملا ویران شدند. در پی این حوادث تمامی پروازها به مقصد ایالات متحده به مدت ۳ روز لغو شد. در طی این حوادث ۲۹۹۶ نفر جان خود را از دست دادند که در این میان ۱۹ نفر هواپیماربا، ۲۶۴ نفر مسافران ۴ هواپیمای ربوده شده، ۲۶۰۶ نفر در برجهای دوقلو و ۱۲۵ نفر نیز در پنتاگون جان خود را از دست دادند. گزارشها حاکی از آن است که در زمان حمله ۱۱۷۴۰۰ نفر در مرکز تجارت جهانی حضور داشتهاند. البته در برخی گزارشها تعداد این افراد ۱۴۱۵۴ اعلام شده بود. طبق گزارش منتشر شده از سوی کمیسیون ۱۱ سپتامبر صدها نفر بلافاصله پس از اصابت هواپیماها به برجهای دوقلو جان خود را از دست دادهاند و بقیه این افراد نیز پس از سقوط برجها کشته شدند. در این میان ۲۰۰ نفر نیز که به امید نجات جان خود، از این برجها خود را به خیابانها و ساختمانهای اطراف پرتاب میکردند جان خود را از دست دادند.
● مجری عملیات
ریشههای شکلگیری گروه القاعده به سال ۱۹۷۹ و حمله شوروی سابق به افغانستان بازمیگردد. اسامه بن لادن رهبر گروه القاعده بلافاصله پس از حمله نیروهای شوروی به افغانستان سفر میکند. وی در آنجا با کمک ایالات متحده، عربستان سعودی و پشتیبانی سازمان اطلاعات پاکستان به سازماندهی مجاهدین عرب کمک میکند و سازمان مکتبالخدمه را با هدف مقاوت در برابر نیروهای شوروی پایهریزی میکند.
بن لادن در طول فعالیت خود همواره از کمکهای مالی عربستان و آمریکا برخوردار بود و این کمکها را از طریق سازمان اطلاعات پاکستان دریافت میکرد. پس از عقبنشینی نیروهای شوروی از خاک افغانستان در سال ۱۹۸۹ سمت و سوی فعالیتهای مکتب الخدمه نیز تغییر پیدا کرد. پس از پیوستن ایمن الظواهری به بن لادن فعالیتهای این گروه نیز رادیکالتر شد. بن لادن در سال ۱۹۹۶ اولین فتوای خود را صادر کرد و در آن از نیروهای آمریکا خواست خاک عربستان سعودی را ترک کنند.
او در سال ۱۹۹۸ در دومین فتوای خود از سیاستهای ایالات متحده در قبال رژیم صهیونیستی و همچنین استمرار حضور نیروهای این کشور در عربستان سعودی انتقاد کرد؛ البته گروه القاعده پیش از حمله سال ۲۰۰۱ اقدامات تروریستی دیگری نیز انجام داده بود و از حمایت حکومت طالبان نیز برخوردار بود. در واقع طالبان از گروه القاعده حمایت مالی به عمل میآورد و افغانستان به مکانی امن برای تشکیل اردوگاههای آموزشی برای اعضای این گروه تبدیل شده بود. طبق گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر، بودجه گروه القاعده بین سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱ نزدیک به ۳ میلیون دلار بوده است و در حدود ۲۰ هزار نفر در اردوگاههای این گروه در افغانستان آموزش دیدهاند. از دیگر فعالیتهای این گروه میتوان به بمبگذاری در سفارتخانههای ایالات متحده در کنیا و تانزانیا در سال ۱۹۹۸ و حمله به ناو کول در یمن درسال ۲۰۰۲ اشاره کرد.
● طراح اصلی
اما به نوعی میتوان گفت خالد شیخ محمد طراح اصلی حملات ۱۱ سپتامبر بوده است. وی ایده انجام این حمله را در سال ۱۹۹۶ به بن لادن ارائه کرد. در آن دوره بن لادن و القاعده در مرحله گذار و انتقال از سودان به افغانستان بودند. بمبگذاری در سفارتخانههای ایالات متحده در کشورهای آفریقایی و فتوای بن لادن در این سال بیانگر عزم واراده وی در مبارزه با ایالات متحده بود. نکته قابل توجه اینجاست که در دسامبر ۱۹۹۸ مرکز مبارزه با تروریسم سازمان سیا به دولت این کشور گزارش داد که القاعده در حال برنامهریزی برای انجام عملیات تروریستی در خاک ایالات متحده و آموزش افراد برای انجام عملیات هواپیماربایی است. بن لادن در اوایل سال ۱۹۹۹ از خالد شیخ محمد درخواست کرد که زمینههای انجام این عملیات را فراهم کند.
در سال ۱۹۹۹ جلسات متعددی میان بن لادن، محمد و محمد عاطف برگزار شد. خالد شیخ محمد در این میان نقش پشتیبانی عملیاتی ازجمله انتخاب اهداف مناسب برای حمله و کمک به حضور هواپیماربایان در خاک ایالات متحده را بر عهده داشت. بن لادن با برخی طرحهای پیشنهادی محمد ازجمله حمله به برج بانک ایالات متحده در لسآنجلس به دلیل نبود فرصت کافی مخالفت کرد. بن لادن نیز علاوه بر حمایت مالی و انتخاب افراد، نقش رهبری این حمله را نیز بر عهده داشت. در ابتدا نواف الهزمی و خالد المهرز که سابقه جنگ در بوسنی را نیز داشتند به عنوان اولین نفرات از سوی بن لادن انتخاب شدند.
این دو پس از حضور در مالزی در اواسط ژانویه ۲۰۰۰ وارد خاک ایالات متحده میشوند. الهزمی و المهرز در بهار سال ۲۰۰۰ دورههای آموزش پرواز را در سن دیگو و کالیفرنیا پشت سر میگذارند. اواخر سال ۲۰۰۹ محمد عطا، مروان الشهی، زیاد جراح ورمزی بینالشیبه از هامبورگ وارد افغانستان میشوند. افراد انتخاب شده افرادی تحصیلکرده بودند. آنها به زبان انگلیسی تسلط داشتند و سالها در کشورهای غربی زندگی کرده بودند. این افراد دورههای آموزشی مختلفی را پشتسر گذاشتند و در این دورهها بود که هانی هنجور که دارای گواهی پرواز (خلبانی) بود نیز برای این حمله شناسایی شد.
● عملیات نظامی
نکته جالب توجه اینجاست که به گفته استفن کامبون یکی از مقامات ارشد سیاسی ایالات متحده دونالدرامسفلد وزیر دفاع وقت این کشور ساعت ۴۰/۲ بعد ازظهر ۱۱ سپتامبر بلافاصله دستیاران خود را مامور بهدست آوردن شواهد و مدارکی مبنی بر مشارکت عراق در این حملات کرد. از سوی دیگر شورای ناتو نیز در بیانیهای اعلام کرد که طبق بند ۵ منشور ناتو، حمله به ایالات متحده حمله به تمام دولتهای عضو ناتو محسوب میشود. دولت جورج بوش نیز بلافاصله جنگ بر ضد تروریسم را با هدف مجازات القاعده و بن لادن و جلوگیری از ظهور سایر شبکههای تروریستی دیگر اعلام کرد. به همین خاطر نیز نیروهای ناتو با رهبری ایالات متحده به افغانستان حمله و حکومت طالبان را سرنگون کردند.
ٓ● توطئه
پس از وقوع حملات ۱۱ سپتامبر بسیاری نسبت به انجام این عملیات از سوی نیروهای القاعده ابراز شک و تردید کردند و معتقد بودند که این حملات بهانهای برای تحقق اهداف توسعهطلبانه ایالات متحده بوده است. طرفداران تئوری توطئه بر این باورند که مقامات ایالات متحده از اطلاعات دقیقی در مورد انجام حملات برخوردار بودهاند و آگاهانه از انجام این حملات ممانعت بهعمل نیاوردهاند. از سوی دیگر برخی ادعا میکنند که افرادی خارج از گروه القاعده این عملیات را برنامهریزی و اجرا کردهاند، چرا که گروه القاعده به هیچ عنوان دارای ظرفیتهای لازم برای برنامهریزی و اجرای چنین عملیاتی نبوده است. همچنین مرکز تجارت جهانی به خاطر اصابت هواپیماها به آن از بین نرفته، بلکه به خاطر انفجار مواد منفجره در درون برجهای دوقلو تخریب و ویران شده است.
علیرضا ثمودی
