۲۴ ساعت اول زندگی نوزاد دورهای بسیار مهم است که نوزاد سعی دارد در آن زمان، خود را با محیط خارج از رحم تطبیق بدهد و تغییر و تحولات زیادی در سیستم قلب و عروق، سیستم تنفسی، حرارتی و متابولیک او اتفاق میافتد و در بیمارستان نیز اقداماتی برای نوزاد انجام میشود که برای حفظ سلامت او مهم است....
نوزادان سالم معمولا ۲۴ ساعت اول پس از تولد را در زایشگاه به سرمیبرند. البته در بعضی جاها ممکن است مادر و نوزاد را قبل از ۲۴ ساعت هم ترخیص کنند که البته توصیه میکنم نوزاد حتما ۲۴ ساعت اول پس از زایمان طبیعی و ۴۸ ساعت پس از زایمان سزارین را در بیمارستان بگذارند تا تحتنظر پزشک و تیم پزشکی باشد؛ چون ساعات اولیه زندگی بسیار مهم است.
اولین تماس فیزیکی نوزاد با مادراگر زایمان به روش طبیعی انجام شود و نوزاد طبیعی و رسیده به هنگام تولد مشکلی نداشته باشد، بهتر است به محض تولد و حتی قبل از اینکه بندنافاش بریده شود او را روی سینه یا شکم مادر قرار داد. بهواسطه حرارت بدن مادر، کنترل حرارتی بدن نوزاد، بهتر انجام میشود. تماس پوست به پوست و چشم به چشم مادر و نوزاد از نظر عاطفی برای مادر و نوزاد حایز اهمیت است و حتی دیده شده که نوزادانی که این مرحله را میگذرانند در آینده، ارتباط بهتر و قویتری با مادر خود برقرار میکنند. وقتی نوزاد روی شکم مادر قرار داده میشود با حالتی همچون خزیدن سعی در رفتن به سمت سینه مادر دارد و خیلی از اوقات دیده میشود وقتی دهان نوزاد با سینه مادر تماس پیدا میکند، سعی در گرفتن سینه میکند که این از نظر طبی، بسیار مهم و بااهمیت است. حتی نوزاد در همان لحظه میتواند سینه مادر را گرفته و آغوز که مهمترین قسمت شیر مادر است را هرچند به مقدار کم بخورد.
● خشک و گرم نگه داشتن نوزاد
پس از این مرحله، نوزاد باید خشک شده و گرم نگه داشته شود. این کار برای اینکه نوزاد حرارت بدناش را از دست ندهد و جهت پیشگیری از استرس سرما در نوزاد بسیار مهم است.
● تعیین نمره آپگار
در مرحله بعد، یک ارزیابی اولیه در اتاق زایمان روی نوزاد توسط پزشک یا پرستار انجام میشود تا ببیند نوزاد از نظر ناهنجاریهای ظاهری مشکلی دارد یا خیر. پس از این ارزیابی کودک از لحاظ ۵ مورد که شامل بررسی ضربان قلب، رنگ پوست، فعالیت و رفلکسهای طبیعی نوزاد، تونیسیته یا میزان سفتی عضلات و تنفس است، در دقایق اول و پنجم پس از تولد مورد ارزیابی قرار میگیرد و نمراتی از ۰ تا ۲ دریافت میکند که جمع آنها ۱۰ میشود. این نمره که تحت عنوان عدد آپگار شناخته میشود از اهمیت ویژهای برخوردار است و درجه سلامت کودک را نشان میدهد. این نمره در دقایق اول و پنجم در کارت نوزادی ثبت میشود.
● کنترل وزن، قد و دورسر نوزاد
پس از انجام کارهای اولیه و پس از اینکه وضعیت نوزاد تثبیت شد، او را برای کنترل وزن، قد و دورسر میبرند و وضعیت تنفس، ضربان قلب و درجه حرارت او را بررسی میکنند.
استحمام نوزادبرحسب دستورالعمل زایشگاهها ممکن است زمان حمام کردن نوزاد فرق کند. در بعضی از زایشگاهها ۴ ساعت پس از زایمان و در بعضی جاها ۶ ساعت پس از زایمان کودک را استحمام میکنند. در رابطه با استحمام نوزاد اختلافنظرهایی وجود دارد که اصلا نوزاد استحمام بشود یا فقط نقاطی را که آلوده به خون و ترشحات است را تمیز کنند و اگر قرار است استحمام شود بهترین زمان آن، چه مدتی پس از زایمان است. معمولا نوزاد را در ساعات اولیه حمام نمیکنند زیرا همانطور که ذکر شد در این ساعات تغییر و تحولات زیادی در اندامهای مختلف بدن رخ میدهد.
این دوره، دوره بسیار مهمی است و اگر کوچکترین اشکالی در این تغییرات حاصل شود ممکن است برای نوزاد مسالهساز باشد. به همین دلیل ما به هیچوجه حمام کردن نوزاد را بلافاصله پس از تولد توصیه نمیکنیم زیرا هم ممکن است نوزاد سرمازده شود و هم اینکه ممکن است خدشهای در تغییرات ارگانهای مهم بدن ایجاد شود. بنابراین بهتر است حداقل ۴ تا ۶ ساعت بعد از تولد استحمام انجام شود تا علاوه بر مواردی که ذکر شد ورنیکس یا لایهچربی روی پوست نوزاد به سرعت از بین نرود. زیرا این لایه خود میتواند یک پوشش محافظتی برای نوزاد باشد.
● معاینه پزشکی
در طول ۲۴ ساعت اول پس از تولد، معاینه هر نوزاد طبیعی یک امر مهم است. معاینه بالینی نوزاد بهتر است در حضور مادر انجام شود تا مادر از سلامت کامل نوزاد خود اطمینان حاصل کند و چنانچه این معاینه بدون حضور مادر انجام شود پزشک اطفال باید مراتب سلامت نوزاد را به اطلاع مادر برساند.
● هماتاق کردن مادر و نوزاد
معمولا کودکان سالم و رسیده را پس از طی همه این مراحل به اتاق مادر برده و در کنار او قرار میدهند که اصطلاحا به آن هم اتاقی میگویند. این کار مزایا و فواید بسیاری، هم برای مادر و هم برای نوزاد دارد. وقتی نوزاد با مادرش هم اتاق شد، مادر میتواند به نوزادش شیر بدهد و این کار را هر زمان که نوزاد شیر خواست باید انجام دهد. شیردهی به نوزاد توسط مادر در ساعات اولیه پس از زایمان بسیار پراهمیت است و بنای یک شیردهی خوب را در ۲ سال بعد پایهریزی میکند. یک باور غلطی که در این زمینه وجود دارد، این است که چون مادر خسته است، پس فعلا به نوزاد شیرخشک یا آب قند بدهیم تا خستگی مادر رفع شود.
این باور باید اصلاح شود و نوزاد از همان دقایق اول شیر خوردن را شروع کند. با همه اینها، مادر نیاز به کمک و حمایت خانواده و پرسنل بهداشتی دارد و حتی باید قبل از زایمان در مورد شیردهی آموزش کافی دیده باشد تا بتواند یک شیردهی موفق داشته باشد. هماتاقی مادر و نوزاد، استحکام پیوند عاطفی بین مادر و نوزاد و کنترل حرارتی بدن نوزاد را بهدنبال دارد. ضمن اینکه استفاده از آغوز مادر بهعنوان یک واکسن که حاوی آنتیبادیهای مختلفی است و نوزاد را از بسیاری از بیماریها محافظت میکند و کاهش احتمال عفونتهای بیمارستانی در نوزاد را نیز بهدنبال دارد.
● واکسیناسیون
توصیه میشود واکسن هپاتیت B در ساعتهای اولیه تزریق شده و واکسن ب.ث.ژ و قطره فلج قبل از ترخیص از زایشگاه به نوزاد داده شود. همچنین تزریق ویتامین K به نوزاد جهت پیشگیری از خونریزیهای احتمالی بسیار حایز اهمیت است. در بعضی از مکانها از قطره چشمی هم برای جلوگیری از عفونت چشم در نوزادان استفاده میشود که البته ما توصیه میکنیم در یک ساعت اول این کار انجام نشود زیرا یک ساعت اول، ساعت هوشیاری نوزاد است و مهم است که در آن یک ساعت نوزاد تماس چشم به چشم با مادرش برقرار کند و این ارتباط چشمی توسط قطره چشمی دچار مشکل نشود. بنابراین توصیه میشود که اگر قرار است قطره چشمی در چشمان نوزاد چکانده شود بعد از یک ساعت اول اینکار انجام شود.
● کنترل ادرار و مدفوع
باید مطمئن باشیم که نوزاد در ۲۴ ساعت اول پس از زایمان حتما ادرار و مدفوع داشته باشد. رنگ طبیعی مدفوع نوزاد در ۲۴ ساعت اول پس از تولد سبز تیره و چسبناک است و طی دو روز بعد مدفوع به رنگ قهوهای روشن در آمده و حالت چسبندگی آن کمتر میشود.
● مراقبت از بندناف
بهترین روش مراقبت از بند ناف، خشک نگه داشتن آن بدون استفاده از آنتیبیوتیکها و یا مواد ضدعفونیکننده موضعی است.
