رژیم صدام پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی، با چراغ سبز ابرقدرتها و با هدف رسیدن به مطامع گوناگون ذهن معیوب خود، بالاخره پس از زمینهچینیهای متعدد در تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ هجوم همه جانبه خود را به سرزمین مقدس جمهوری اسلامی آغاز کرد. مقاله حاضر، به منظور آشنایی خوانندگان گرامی با حوادث هفته اول جنگ، اقدام به تهیه خلاصه اهم اقدامات نظامی و سیاسی هفت روز اول جنگ نموده که در پایان هفتمین روز منجر به صدور اولین قطعنامه سازمان ملل درخصوص جنگ شده است.
● خلاصه تحرکات نظامی و اقدامات سیاسی روز اول جنگ نظامی:
در اولین روز حمله سراسری دشمن به خاک جمهوری اسلامی ایران، نیروهای عراقی به پاسگاههای مرز مشترک با ایران از آبادان تا شمال قصرشیرین هجوم آوردند و با پشتیبانی آتش توپخانه و بمباران هوایی، بسیاری از پاسگاهها را تصرف یا محاصره کرده، پیشروی به سوی نقاط سوقالجیشی را شروع کردند. نیروهای خودی هم که آمادگی چندانی نداشتند با احساس خطر از تصرف نقاط بیشتر و شهرهای مهم، پی در پی درخواست کمک و پشتیبانی میکردند. هواپیماهای دشمن نیز از بعدازظهر، هجوم به شهرها و مناطق استراتژیک را آغاز کردند و تا قبل از تاریکی شب، با تجاوز به ۱۹ شهر، فرودگاهها، پایگاهها و... را هدف قرار دادند. همچنین درگیریهایی بین نیروهای دریایی خودی و دشمن در اروندرود و خلیجفارس رخ داد که از جمله نتایج آن غرق چهار فروند ناوچه موشکانداز عراقی بود.
▪ سیاسی:
آغاز تهاجم نظامی عراق، بازتابهای مختلفی را در دو کشور درگیر جنگ و در محافل رسمی و غیررسمی جهان به همراه داشت. عراق نیز ضمن اعلام حمله و تصرف بخشهایی از خاک ایران، اقدام نظامی را حرکتی جهت احقاق حقوق خود دانسته، تأکید میکند که «مصمم است تا سرزمینهایی را که توسط ایران غصب شده»، بازپس ستاند. کشورهای حوزه خلیجفارس در قبال تجاوز عراق سکوت اختیار کرده، ضمن همکاری با عراق، از اتخاذ موضعی آشکار پیرامون جنگ پرهیز میکنند. امریکا ضمن نادیده گرفتن نفس تجاوز، با اتخاذ موضعی مصلحتجویانه «زد و خوردهای مرزی ایران و عراق را برای صلح جهانی و کشورهای منطقه خطرناک» دانسته، اعلام میکند: «ثبات خلیج (فارس) به ایرانی متحد و قوی و مستقل بستگی دارد.» روسها نیز جنگ را نتیجه سلطهطلبی امریکا در منطقه دانسته، خواستار حل مسالمتآمیز اختلافات دو کشور ایران و عراق میشوند بیآنکه اشارهای به آغازگر جنگ داشته باشند.
● خلاصه تحرکات نظامی و سیاسی روز دوم جنگ نظامی:
در دومین روز، تلاش نیروهای عراقی برای تصرف پاسگاههای مرزی و جادهها و مناطق سوقالجیشی ادامه یافت. اجرای آتش دوربرد روی نقاط حساس و کلیدی جبههها، از جمله آبادان و خرمشهر تشدید شد و نیروهای خودی، با وجود کمبود امکانات، از پیشروی سریع دشمن جلوگیری کردند. در منطقه میانی مرز جمهوری اسلامی ایران و عراق یعنی از جنوب دهلران تا شمال قصرشیرین که به دلیل نزدیکی به بغداد، بخصوص در محورهای دهلران، مهران، سومار، نفت شهر و قصرشیرین از حساسیت خاصی برخوردار است، دشمن تلاش میکرد سریع به اهداف خود دست یابد و هر چند در این روز موفق نشد، ولی تا حدودی پیشروی کرد و سومار را اشغال نمود. در تجاوز امروز هواپیماهای دشمن، ۱۸ شهر هدف قرار گرفت و تعدادی هواپیما و ۲ هلیکوپتر دشمن سرنگون گردید. در جریان اقدامات نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، حدود پانزده مرکز مهم نظامی عراق تعدادی از تأسیسات نفتی آن کشور هدف قرار گرفت.
▪ سیاسی:
دومین روز جنگ با اعلام وضعیت جنگی از سوی امام خمینی آغاز گردید و برای سازماندهی نیروها و امور جنگ، رئیس جمهور و فرمانده کل قوا، شخصاً فرماندهی نیروهای جمهوری اسلامی را به عهده گرفت. از سوی دیگر، عراق تهاجم نظامی خود را «جنگ آزادیبخش علیه ایران» معرفی نمود که هدف آن «سرنگونی دولت ایران» است و تنها با پذیرش شرایط بغداد در مورد «محدوده مرز خاکی، حاکمیت بر اروند رود و استرداد سه جزیره دهانه هرمز» خاتمه خواهد یافت. با شدت گرفتن جنگ، تلاشهای صلح نیز آغاز شد. دبیر کل سازمان ملل و دبیرکل کنفرانس اسلامی به همراه سایر اشخاص حقیقی و حقوقی بدون اشاره به مسئله تجاوز و آغازگر جنگ و عقبنشینی نیروها خواستار برقراری آتشبس بین طرفین شدند. امریکا جنگ را وسیله مناسبی برای «آزادی گروگانهای امریکایی» و اشتیاق ایران برای نزدیکی به آن کشور تلقی کرد. روسها نیز با ملاقاتهای خصوصی با مقامات ایرانی، تلاش کردند توجه ایران را به سوی خود جلب کنند و از گرایش احتمالی تهران به غرب، به جهت نیازهای تسلیحاتی، جلوگیری نمایند.
● خلاصه تحرکات نظامی و سیاسی روز سوم جنگ نظامی:
در سومین روز حمله، با وجود افزایش فشارهای زمینی و هوایی دشمن و به کارگیری یگانهای زرهی، به دلیل مقاومت نیروهای نظامی و مردمی، تلاش دشمن برای اشغال خرمشهر، محاصره آبادان و نزدیکی به اهواز، ناکام ماند. منطقه میانی شاهد تشدید فعالیت دشمن و سقوط شهرهای مرزی مهران، سومار و نفتشهر بود. سرپل ذهاب و قصرشیرین نیز در آستانه سقوط قرار گرفتند. هواپیماهای دشمن حداقل ۱۵ شهر و منطقه را مورد تجاوز قرار داده و تأسیسات صنعتی و نقاط مسکونی و حتی بیمارستانها را بمباران کردند و خسارات جانی و مالی فراوانی به بار آوردند. در جریان این تجاوزات تعدادی هواپیمای دشمن سقوط کرد.امروز در درگیری دریایی، اسکله البکر عراق آسیب دید. یک ناو خودی مورد حمله هواپیماهای دشمن قرار گرفت و یک کشتی لایروب عراقی منهدم شد.
▪ سیاسی:
در شورای امنیت سازمان ملل متحد بر سر متن بیانیهای درباره جنگ عراق علیه ایران ، بین اعضای شورا اختلاف افتاد. شوروی خواستار رسیدگی شورای امنیت به مسئله جنگ شد، ولی سایر اعضا تنها به ارسال پیامهایی به ایران و عراق جهت پایان دادن به جنگ بسنده کردند و بدون در نظر گرفتن نقش سازمان ملل در مورد خاتمه دادن به منازعات، از دو کشور درگیر خواستند تا دستور یک آتشبس فوری را صادر کنند و این در حالی است که پیشروی نیروهای عراقی در داخل خاک ایران، همچنان ادامه دارد.
● خلاصه تحرکات نظامی و سیاسی روز چهارم جنگ نظامی:
گزارشهای چهارمین روز، تلاش نیروهای عراقی را برای اشغال نقاط مهم و پیشروی در عمق منطقه جنوب نشان میدهد. دشمن تجهیزات زرهی بیشتری به کار گرفت و به آبادان و خرمشهر نزدیکتر شد و بستان را در آستانه سقوط قرار داد. همچنین منطقه میانی، شاهد ورود نیروهای مهاجم به داخل شهرهای قصرشیرین و سرپلذهاب بود. در منطقه شمال غرب، پیرانشهر و مهاباد تهدید شدند. هواپیماهای دشمن امروز بیش از ۱۰ شهر را مورد هجوم قرار داده و نقاط مختلفی از این شهرها را بمباران کردند که علاوه بر خسارات مالی، تعدادی از مردم نیز کشته و مجروح شدند. در جریان این تجاوزات چند هواپیمای دشمن سرنگون گردید.
▪ سیاسی:
در ایران اختلافات بر سر چگونگی ادامه جنگ و به کارگیری نیروها بالا گرفته است. بنیصدر بر استفاده از ارتش و انجام عملیات کلاسیک تأکید دارد و تلاش میکند خود را یگانه حامی ارتش معرفی کرده و از این طریق موقعیت خود را در داخل کشور تثبیت کند. در مقابل، نیروهای خط امام اتکا به جنگهای کلاسیک و جنگافزارهای کلاسیک را کافی ندانسته، خواستار استفاده از شیوههای انقلابی و جنگ مردمی علیه عراق هستند. از سوی دیگر استراتژی جنگ سریع عراق آثار شکست خود را کم کم نشان میدهد و رژیم عراق که موفق نشده به اهداف سه روزه خود در جنگ نایل آید و خود را رو در روی یک جنگ طولانی میبیند، تلاش گستردهای را جهت دریافت سلاح از شوروی و فرانسه در پیش گرفته است. برای همین، طارق عزیز پس از دیدار از مسکو، بلافاصله برای ملاقات با ژیسکاردستن وارد فرانسه شد. در خاورمیانه، جنگ ایران و عراق منجر به بروز شکاف بیشتر در جهان عرب گردیده است. کشورهای مصر، اردن، مراکش، قطر، کویت، عربستان سعودی و یمن شمالی از عراق حمایت میکنند و کشورهای یمن جنوبی، سوریه و لیبی در کنار ایران قرار گرفتهاند. در سطح بینالمللی، امریکا به منظور پیشگیری از آثار ناشی از عدم موفقیت عراق، مشورتهایی را با متحدین خود آغاز کرده است. امریکا در پی ایجاد یک نیروی دریایی مشترک جهت محافظت از تنگه هرمز است. شوروی که از حضور بیشتر ناوگانهای امریکا به همراه ناتو در خلیج فارس نگران است واشنگتن را به تدارک تجاوز علیه ایران و سایر کشورهای منطقه متهم میسازد.
● خلاصه تحرکات نظامی و سیاسی روز پنجم جنگ نظامی:
از نخستین ساعات پنجمین روز، نیروهای عراقی برای تصرف خرمشهر فشار سنگینتری وارد کردند و موفقیتهایی نیز به دست آوردند، لیکن با ایستادگی رزمندگان اسلام، مجدداً وضعیت خرمشهر بهبود یافت. همچنین در این روز تلاش دشمن برای نزدیک شدن به اهواز ادامه داشت. پادگان حمیدیه در معرض سقوط قرار گرفت و اقدامات دشمن برای تصرف بستان به نتیجه نرسید. در منطقه میانی، دهلران در محاصره نیروهای عراقی قرار گرفت و سد کنجانچم به دست آنها افتاد و گیلانغرب تا مرز سقوط پیش رفت.امروز حملات هوایی دشمن به نقاط استراتژیک ادامه یافت و هواپیماهای دشمن علاوه بر پشتیبانی نیروهای متجاوز، به بیش از ۱۰ شهر تجاوز کرده، فرودگاهها، تأسیسات نفتی و صنعتی و... را بمباران کردند. تعدادی از هواپیماهای متجاوز نیز سرنگون شدند.
▪ سیاسی:
در جمهوری اسلامی ایران به تدریج اعتماد به نفس بیشتری نسبت به مقابله با تجاوز عراق پیدا میشود. در مقابل، عراق که در یکی دو روز اول جنگ، کشورها و سازمانهای بینالمللی را از هرگونه اقدام میانجیگرانه منع میکرد، حال که نیروهایش زمینگیر شدهاند، اعلام میکند که هرگونه ابتکار بینالمللی را از طرف هر کشور دوست یا مسئولی برای پایان دادن به جنگ خواهد پذیرفت.امریکا و شوروی نیز گرچه ظاهراً در قبال جنگ ایران و عراق موضع بیطرفانهای اتخاذ کردهاند، اما هر دو کشور نسبت به اهداف و سیاستهای طرف دیگر با سوءظن مینگرند و مبنای مشترکی برای همکاری در مورد جنگ و منطقه نمییابند.
● خلاصه تحرکات نظامی و سیاسی روز ششم جنگ نظامی:
در ششمین روز اجرای آتش و بمباران شدید روی نقاط مختلف خوزستان ادامه یافت. تلاش نیروهای عراقی برای ورود به شهرهای خرمشهر و آبادان و محاصره اهواز به نتیجه نرسید. از طرف دیگر، با وجود استقرار نیروهای دشمن در قصر شیرین، مقاومت نیروهای خودی در این شهر ادامه یافت و وضعیت رزمندگان اسلام در سرپل ذهاب بهبود پیدا کرد. لیکن پیشروی دشمن در جنوب قصر شیرین به طرف گیلانغرب همچنان ادامه یافت.هواپیماهای دشمن علاوه بر پشتیبانی نیروی زمینی، مراکز نظامی و غیرنظامی را بمباران کردند و خسارات جانی و مالی به بار آوردند. از سوی دیگر هواپیماهای خودی چند پادگان و پایگاه نظامی دشمن را بمباران کرده، چند پل و جاده نظامی را تخریب کردند.
▪ سیاسی:
شش روز پس از آغاز جنگ، با کند شدن روند پیشروی ارتش عراق گرایش به برقراری آتش بس در حکام بغداد افزایش مییابد. تلاش هیأتهای صلح تشدید شده، فشار سیاسی بر ایران جهت پذیرش آتش بس فزونی میگیرد. اما در تهران با این که رئیس جمهور به گونهای مشروط، نسبت به مذاکره اظهار تمایل میکند، سایر مسئولین هرگونه سازش و میانجیگری را بشدت رد میکنند.
● خلاصه تحرکات نظامی و سیاسی در روز هفتم جنگ نظامی:
در هفتمین روز، نیروهای خودی موفق شدند از نزدیک شدن نیروهای دشمن به آبادان و خرمشهر جلوگیری کرده، تا حدودی آنها را عقب برانند. در این روز نیروهای عراقی بیشترین تلاش خود را به کار بردند تا به اهواز نزدیک شده، وارد سوسنگرد و اندیمشک و دزفول شوند و اگرچه موفق به این کار نشدند، ولی خود را تا پشت رودخانه کرخه رساندند. در جبهه میانی، درگیری در نوار مرزی ادامه داشت و در شمال این جبهه، نیروهای خودی برای عقب راندن دشمن از سرپل ذهاب و قصرشیرین و جلوگیری از پیشروی بیشتر در محور گیلانغرب موفقیتهایی کسب کردند. هواپیماهای دشمن علاوه بر پشتیبانی نیروی زمینی، تأسیسات نظامی، اقتصادی و ... را بمباران کردند. چند هواپیمای دشمن سرنگون گردید. جنگندههای جمهوری اسلامی نیز چند پادگان نظامی دشمن و تأسیسات صنعتی عراق را بمباران کردند.
▪ سیاسی:
عراق نیز با یک برخورد دوپهلو از یک سو تهدید میکند که برای تأمین شرایط موردنظر تمام قوایش را وارد جنگ خواهد کرد و از سوی دیگر برای به دست گرفتن ابتکار سیاسی و تحت فشار قرار دادن ایران، قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت را میپذیرد و با پیشنهاد آتش بس موافقت میکند. در سطح بینالمللی، ۱۵ عضو شورای امنیت پس از گذشت هفت روز تجاوز عراق به ایران، اولین قطعنامه خود را بدون اشاره به کشور تجاوزگر و لزوم عقبنشینی نیروهای متجاوز به پشت مرزهای بینالمللی صادر کرده و خواستار توقف جنگ و توسل به اصول عدالت و حقوق بینالمللی جهت حل اختلافات شده اند.
● متن قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت، ۲۸ سپتامبر (۶/۷/۵۹)
با توجه به این که دولتهای عضو متعهدند درروابط بینالملل از تهدید یا کاربرد زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر دولتی خودداری کنند و با توجه به این که طبق ماده ۲۴ منشور شورای امنیت، مسئولیت اولیه حفظ صلح و امنیت بینالمللی را برعهده دارند؛ با اظهارنگرانی عمیق درباره وضعیت رو به ● گسترش میان ایران و عراق:
۱) از ایران و عراق میخواهد بلافاصله از توسل بیشتر به قوه قهریه بپرهیزند و اختلافات خود را مسالمت آمیز طبق اصول عدالت و حقوق بینالملل حل نمایند.
۲) از هر دو کشور میخواهد هرگونه پیشنهاد میانجیگری یا سازش یا توسل به سازمانهای منطقهای را که میتواند منشور را تسهیل سازد، بپذیرد.
۳) از کلیه کشورهای عضو میخواهد نهایت خویشتنداری را مراعات نمایند و از هر عملی که منجر به افزایش برخورد شود، بپرهیزند.
۴) از تلاشهای دبیرکل و پیشنهاد در مورد بهبود این وضعیت پشتیبانی میکند.
۵) از دبیرکل میخواهد ظرف ۴۸ ساعت گزارشی به شورای امنیت تسلیم نماید.
نمایندگان کشورهای اسلامی که در سازمان ملل متحد جلسه تشکیل داده بودند، نگرانی خود را از اوضاع منطقه ابراز داشتند و موافقت کردند به ایران و عراق هیأت های حسن نیت اعزام کنند.
