بوی بد دهان عبارت است از بوی ناخوشایندی که هنگام تنفس یا صحبت کردن شخص به مشام میرسد. این بو ممکن است به صورت گذرا یا مزمن وجود داشته باشد که در این صورت در زندگی شخصی و نیز روابط اجتماعی فرد باعث پریشانی خود و اطرافیانش میشود و در بسیاری از موارد میتواند منجر به کاهش اعتماد به نفس، افسردگی و منزوی شدن شخص مبتلا شود...
اهمیت بوی بد دهان به حدی است که در برخی افراد باعث وسواس میشود به طوری که دایما به بوی دهان خود مشکوکاند در حالی که دهانشان بویی ندارد. در مقابل نیز برخی با وجود داشتن دهان بد بو ازآن بیاطلاعند و ناخواسته باعث آزار و پریشانی اطرافیان خود میشوند. روش ساده تشخیصی آن به این ترتیب است که روی یک دستمال یا کف دست خود بدمید و بلافاصله بو کنید. در صورت احساس هرگونه بو حتما مشکلی وجود دارد. هر چند راه مطمئنتر پرسیدن در مورد بوی دهانتان از نزدیکانی است که به آنها اطمینان دارید.
بوی بد دهان ممکن است منشأ داخل دهانی یا خارج دهانی داشته باشد، گرچه عوامل داخل دهانی بسیار شایعتر هستند. بوی بد دهان عمدتا در اثر فعالیت و تکثیر باکتریهای داخل دهانی است که منجر به تولید مولکولهای شیمیایی میشود که حاوی سولفور است و بوی ناخوشایندی دارند. غذای حاوی پروتئین زیاد این موضوع را تشدید میکند چون آزادسازی این ترکیبها هنگام فعالیت میکروبها روی پروتئینها بیشتر است. با توضیح این مقدمه به عوامل ایجاد بوی بد دهان اشارهای خواهیم داشت.
۱) دندانها و لثهها
شایعترین دلایل بوی نامطبوع دهان را باید در لثهها و دندانها یافت. باقی ماندن ذرات مواد غذایی در دندانها و شیار لثه به علت عدم رعایت بهداشت دهان (مسواک، نخ دندان و دهانشویه روزانه) سبب تکثیر و فعالیت باکتریها در این مناطق میشود. پلاک میکروبی، لایه سفید رنگ باکتریایی چسبندهای است که روی دندانها و شیار لثهای (شیار بین دندان و لبه لثه) تشکیل میشود. باقی ماندن پلاک میکروبی روی دندان باعث ایجاد پوسیدگی میشود که در صورت پیشرفت و ایجاد حفره به محلی مملو از باکتری و مواد حاصل از آن تبدیل میشود که خود از عوامل مهم بوی بد دهان است. پیشرفت پوسیدگی به نوبه خود باعث التهاب و عفونت ریشهها و ایجاد آبسههای دندانی خواهد شد که خود از دیگر عوامل بوی بد دهان خواهد بود.
شیار لثهای یک آناتومی طبیعی است که عمق آن میتواند بین یک تا ۳ میلیمتر باشد. اینجا یکی از محلهای تشکیل پلاک میکروبی است و اگر با یک خلال دندان روی این قسمت بکشید، تجمع پلاک را روی خلال دندان مشاهده خواهید کرد. عدم رعایت بهداشت کافی و نیز تمیز نشدن پلاک میکروبی در ناحیه شیار لثه باعث ژنژیویت (التهاب لثه) و تشکیل جرم و ایجاد بوی نامطبوع میشود. در بیماریهای لثه شیار طبیعی لثهای از حد طبیعی عمیقتر شده و اغلب قابل تمیز کردن با مسواک نیستند و محل مناسبی برای تجمع باکتریها محسوب میشوند. لثه ملتهب بسیار مستعد خونریزی است و با کوچکترین تحریکی خون میآید که خود نیز از عوامل ایجاد بوی ناخوشایند است. عدم درمان ژنژیویت آن را به پریودنتیت تبدیل میکند که از مرحله قبل وخیمتر است و به همان نسبت باعث بوی زنندهای میشود.
۲) خشکی دهان
بزاق از ترکیبهای بسیار با ارزشی است که دهان را بهطور دائم تمیز میکند و ذرات و مولکولهای بودار را میشوید. همچنین بزاق ترکیبهای حاصل از باکتریهای پوسیدگیزا را خنثی و به پیشگیری از پوسیدگی کمک میکند. بنابراین یکی از عوارض کمبود بزاق میتواند بوی بد دهان باشد. کم آب شدن بدن به هر دلیلی مثل تشنگی و گرسنگی طولانی یا مصرف برخی داروها میتواند باعث خشکی دهان شود. مصرف دائم آب، میوهجات و مایعات (به جز قهوه و الکل) میتواند از ایجاد خشکی دهان جلوگیری کند. جویدن آدامس بدون شکر به ترشح بزاق و و تمیز کردن محیط دهان کمک میکند. هنگام خواب میزان ترشح بزاق بهطور طبیعی کاهش مییابد که دلیل مهم بوی خاص دهان در ابتدای صبح است به خصوص در افرادی که خرخر میکنند و با دهان باز میخوابند. گاهی خشکی دهان میتواند به صورت ثانویه به دنبال یک بیماری یا نشانگان یا استفاده از داروها ایجاد شود. در این نوع خشکی دهان، بزاق یا اصلا وجود ندارد یا بسیار اندک است و بوی بد ناشی از آن نیز اغلب شدید است. در این موارد مشکل باید به صورت ریشهای برطرف شود. خشکی به دنبال مصرف دارو میتواند با افزایش مصرف آب جبران شود.
۳) سیگار
دود سیگار هم به علت بوی تند ترکیب شیمیایی آن، باعث خشکی دهان و همچنین مستعدکردن محیط برای ایجاد بیماریهای لثه میشود.
۴) زبان
سطح زبان مملو از پرزهای چشایی است که طبعا بین پرزها، شیارها و فضاهایی تشکیل میشود به طوری که عمق این شیارها خصوصا در قسمت خلف زبان بسیار بیشتر است. این فضاها منطقه مناسبی برای تجمع موادغذایی، رشد و تکثیر باکتریهای گرم منفی است. مشکل بوی بد دهان در بسیاری از بیماران با تمیز کردن دائمی سطح زبان برطرف میشود.
۵) دندان مصنوعی
دندانهای مصنوعی دارای مناطق بسیار مناسبی برای گیر کردن مواد غذایی و رشد میکروبهاست و باید به طور دائم تمیز شوند. همچنین دندانهای دائمی که گیر کافی ندارند و اصطلاحا لق هستند، باعث سایش و ایجاد زخم در بافت نرم دهان و تجمع باکتریها در آن منطقه میشوند که از عوامل مهم ایجاد بوی بد دهان در این افراد محسوب میشود.
۶) دهان و سیستم تنفسی
گاهی بوی بد دهان به دلیل تخلیه و عبور ترشحات مخاطی از ناحیه پشت حلق ایجاد میشود مانند سینوزیت و آلرژی. ناهنجاریهایی چون شکاف کام، محلی برای احتباس غذا و رشد میکروبهاست. همچنین التهاب و عفونت تونسیلها میتواند از عوامل بوی بد دهان محسوب شود. شیارهای عمیق موجود در یک لوزه متورم محل مناسبی برای تجمع و تکثیر میکروبهاست. سنگ تونسیل (تونسیلولیت) نیز از مناطق مناسب رشد میکروبهاست و ایجاد هرگونه خراشیدگی یا شکستگی در سنگها بوی بسیار نامطبوعی را متصاعد میکند. محبوسشدن اجسام خارجی در سوراخ بینی در کودکان از دیگر عوامل بوی بد دهان است. زخمها، التهابات و عفونتهای موجود در قسمت فوقانی و تحتانی سیستم تنفسی مثل برونشیتها نیز تنفس را بدبو میکند.
۷) سایر بیماریها
ریشه ۱۰ درصد از عوامل بوی بد دهان مربوط به خارج از محیط دهان است. از جمله آنها میتوان به انواع سرطانها خصوصا کارسینوماها و بسیاری اختلالات متابولیک اشاره کرد. دیابت، اختلالات کلیوی و کبدی، مشکلات گوارشی مانند ریفلاکس، یبوست و اسهال و استفراغ از بیماریهایی هستند که میتوانند منشأ بوی بد دهان باشند. همچنین برخی از داروها و آنتیبیوتیکها به دلیل شکسته شدن مولکول آنها به ترکیبات بودار و برخی نیز به دلیل ایجاد خشکی دهان میتوانند باعث بد بوشدن دهان شوند.
۸) تغذیه
در دهان مناطق مختلفی وجود دارد که ذرات غذایی در آن مناطق محبوس میشود و تحت واکنش میکروبها قرار میگیرند و میتوانند بوی بد ایجاد کنند. از جمله این مناطق میتوان سطح دندانها، بین دندانها، شیار بین لثه و دندانها و نیز پرزهای سطح زبان را نام برد. غذاهای حاوی پروتئین زیاد مثل گوشت قرمز، ماهی و پنیر این موضوع را تشدید میکند. رژیم غذایی با کربوهیدرات کم نیز میتواند باعث تشدید بوی بد دهان شود. مواد غذایی خشک، سخت و چسبنده مثل چیپس،تافی و... نیز در ناهمواریهای دهان و دندان گیر میکند و تنها با مسواک و شستوشو از دهان خارج میشوند که خود باعث افزایش در تکثیر میکروبها، بوی بد و فعالیت پوسیدگیزایی میشوند.
در اینجا لازم است یادآور شویم برخی مواد غذایی دارای بوی خاصی هستند که ممکن است برای عدهای ناخوشایند باشد، ولی ارتباطی با فعالیت میکروبی ندارد. خوردن برخی مواد غذایی و بسیاری از سبزیجات مانند سیر، پیاز و برخی ادویههای قوی از این جملهاند. پس از هضم و جذب اینگونه سبزیجات در بدن، مولکولهای بودار وارد جریان خون میشوند و به تدریج از طریق ریهها و تنفس دفع میشود. پس تا زمانی که این ترکیبات کاملا از خون خارج نشده تنفس با این بوی خاص ادامه دارد.
