SWOT در بخش منابع طبیعی - جنگل، ‌مرتع‌، آبخیزداری ـ بخش پنجم

● وضعیت بخش جنگل‌، مرتع و آبخیزداری: از ۱۶۴ میلیون هکتار عرصه کشور، ۴/۱۳۶میلیون هکتار (۲/۸۳درصد) آن را منابع طبیعی تجدیدشونده تشکیل می‌دهد که از این میزان ۴/۱۲میلیون هکتار( ۶/۷درصد)جنگل، ۹۰ میلیون هکتار (۹/۵۴درصد) مرتع و ۳۴ میلیون هکتار (۷/۲۰درصد) بیابان می‌باشد. به منظور جلوگیری از روند روبه رشد تخریب و بهبود کمی و کیفی جنگل‌های شمال طی برنامه‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، سیاست‌ها و شیوه‌هایی اتخاذ گردید که مهم‌ترین آن ساماندهی خروج دام از جنگل، تجمیع خانوارهای پراکنده جنگل‌نشین، اصلاح شیوه‌های جنگلداری، حفاظت فیزیکی و فنی، جایگزینی سوخت مناسب به جای هیزم و ذغال، اجرای برنامه‌های آموزشی و ترویجی، توسعه مشارکت مردم در اجرای طرح‌ها، بهره‌برداری بهینه از جنگل، توسعه و مراقبت از راه‌های دسترسی در جنگل، توسعه و احیا جنگل‌های تخریب شده و صیانت از جنگل‌های شمال کشور می‌باشد. با اجرای طرح‌های فوق در سه سال اول برنامه تاکنون از ۲/۸۵۴ هزار هکتار از اراضی تخریب شده جنگل‌های شمال کشور، حدود ۴/۲۴هزار هکتار احیا و بازسازی گردیده که میزان عملیات اجرایی نسبت به پیش‌بینی به عمل آمده در اهداف برنامه‌های توسعه حدود ۱/۷۷ درصد تحقق یافته است. همچنین تاکنون ۱۰۶۰ هزار واحد دامی نیز از جنگل‌های شمال کشور خارج گردیده‌اند که به‌ طورمتوسط ۷۲ /۵۶هزار واحد دامی هر سال از این جنگل‌ها خارج شده‌اند. تاکنون برای ۱۰۵۰ هزار هکتار از حوزه‌های جنگلی شمال کشور طرح‌های مطالعاتی توجیهی و تفصیلی اجرایی تهیه گردیده است. درخصوص جنگل‌های خارج از شمال نیز تاکنون درسطح یک و نیم میلیون هکتار طرح‌های مطالعاتی و اجرایی تهیه و به مرحله اجرا درآمده است. با توجه به قابلیت‌ تولید ۷/۱۰میلیون‌تن عـلوفه خشک یا ۹/۵میلیون‌تن TDN قابل برداشت مراتع کشور، تامین غذای حدود ۳۷ میلیون واحد دامی در طول ۷ ماه از سال ممکن می‌باشد که هم‌اکنون حدود ۱۲۰ میلیون واحد دامی از مراتع کشور تغذیه می‌نمایند که حدوداً ۵/۲برابر بیشتر از حد مجاز آن می‌باشد. اقدامات پیش‌بینی شده در برنامه‌های توسعه کشور در بخش مرتع با هدف اصلی حفظ و احیاء پوشش گیاهی، توسعه و بهره‌برداری اصولی از این منبع می‌باشد که به همین منظور طرح ممیزی مراتع، تهیه طرح‌های مرتع‌داری، تبدیل دیم‌زارهای کم‌بازده به مراتع دست کاشت، کشت علوفه، واگذاری طرح‌های مرتع‌داری به مرتع‌داران و تعاونی‌های مرتع‌داری و تعادل دام و مرتع از مهم‌ترین اقدامات اتخاذ شده در این زمینه می‌باشد. ▪ برنامه حفاظت آبخیز و آبخیزداری: طی دوره ۸۲-۷۰ ۱۳حدود ۰۸/۱۲میلیون هکتار از سطح حوزه‌های آبخیز تحت پوشش عملیات اجرایی آبخیزداری قرار گرفته است. این مقدار حدود ۸/۸۲درصد از اهداف پیش‌بینی شده در برنامه می‌باشد. اتکا بیش از حد به اعتبارات محدود دولتی و عدم توجه لازم به مشارکت واقعی مردم، توجه بیش از حد به اقدامات مکانیکی به جای اقدامات بیولوژیکی و بیومکانیکی، پراکندگی اقدامات و عدم تبعیت از الگوی جامع از اهم مشکلات و معضلات در این زمینه می‌باشد. ▪ تهیه طرح‌های اجرایی بیابان‌زدایی: در مجموع ۹/۵میلیون هکتار از بیابان‌های کشور تحت پوشش عملیات اجرایی بیابان‌زدایی قرار گرفته است که نسبت به اهداف پیش‌بینی شده ۳/۱۱۱درصد تحقق نشان داده است. ●امکانات و قابلیت‌ها - تنوع اقلیمی و وجود گونه‌های گیاهی متنوع جنگلی و مرتعی - وجود ذخیره‌گاه‌های جنگلی و مرتعی و ذخایر بیوسفر جهانی - وجود پوشش گیاهی جنگلی در نواحی ۵ گانه رویشی (هیرکانی، ایران، تورانی، زاگرسی، ارسباران، خلیج و عمانی) به میزان ۱۲.۴ میلیون هکتار - وجود عرصه‌های مرتعی به وسعت ۹۰ میلیون هکتار - وجود جاذبه‌های گردشگری (طبیعت گردی) و کانون‌های تفرجگاهی در عرصه‌های منابع طبیعی - وجود نیروی انسانی متخصص، تشکل‌های مردمی، سازمان‌های غیردولتی، بخش‌های خصوصی و تعاونی‌ها در زمینه حفاظت، احیا، توسعه وبهره‌برداری ازجنگل‌ها و مراتع کشور - بستر مناسب برای حفظ آب و خاک و ذخیره‌سازی و استحصال آب و تنظیم سیکل چرخش آب - وجود مطالعات شناسایی ـ توجیهی ـ تفصیلی در بیش از یک چهارم سطح حوزه‌های آبخیز کشور - دسترسی به فناوری‌های نوین، مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی در زمینه تحقیقات کاربردی منابع طبیعی و آموزش عالی نیروهای مورد نیاز زیربخش منابع طبیعی - وجود امکانات آموزشی و ترویجی در زیربخش منابع طبیعی - وجود قوانین، مقررات، ضوابط و دستورالعمل‌های لازم در زمینه حفاظت، اصلاح، احیا، توسعه و بهره‌برداری از منابع طبیعی ● محدودیت‌ها و تنگناهای اصلی - عدم وجود نظام‌های بهره‌برداری ‌مناسب ازمنابع طبیعی کشور (عدم تعادل بین دام موجود با ظرفیت مراتع، وجود دام و جنگل‌نشینان پراکنده و....) - ناهماهنگی دستگاه‌های اجرایی در عرصه‌های منابع طبیعی و مشکلات و موانع در اجرای قوانین موجود - ناکافی بودن اشاعه اخلاق و فرهنگ استفاده صحیح از منابع طبیعی - تخریب و تغییر کاربری اراضی ملی و دولتی به دلیل عدم وجود برنامه تفصیلی آمایش سرزمین - افزایش کانون‌های بحرانی بیابان‌زایی - ناکافی بودن امکانات حفاظتی با توجه به گستردگی عرصه‌های منابع طبیعی - حفظ و پایداری اکوسیستم‌های مختلف منابع طبیعی ازطریق حفظ ، توسعه وبهره‏برداری در حد تعادل اکولوژیک و ظرفیت قابل تحمل مراتع (ظرفیت، وضعیت و گرایش مراتع) - تقویت عزم ملی و فرهنگ عمومی برای حفظ ، احیا و توسعه پایدار منابع طبیعی - مدیریت جامع بر عرصه‌های منابع طبیعی در قالب برنامه‌ریزی برای حوزه‌های آبخیز با تاکید بر تدوین نظام‌های بهره‌برداری مناسب - ملحوظ داشتن اصول آمایش سرزمین و توان طبیعی در تعیین کاربری عرصه‌های منابع طبیعی و ساماندهی کاربری‌های ناسازگار - توسعه و حمایت از سرمایه‌گذاری در تحقق اهداف حفظ ، احیا، توسعه و بهره‌برداری منابع طبیعی کشور - حفاظت خاک، کنترل فرسایش و رسوب - ارتقا بهره‌وری در حفظ ، توسعه و احیا منابع طبیعی کشور ● اهداف کیفی پنجساله (جهت‌گیری‌های اصلی) - تعادل دام و مرتع، خروج و سامان دهی دام و دامداران خارج شده از جنگل‌ها و تجمیع خانوارهای پراکنده جنگل‌نشین - تقویت و توسعه عملیات آبخیزداری - مقابله با بیابان‌زایی و تخریب منابع طبیعی - جنگل کاری و توسعه فضای سبز و زراعت چوب - پوشش کامل حفاظتی در جنگل‌های کشور - پوشش کامل سوخت رسانی به عشایر، جنگل‌نشینان و روستائیان - ارتقاء دانش فنی و استفاده از دانش بومی و مشارکت جوامع در تحقق اهداف زیربخش - تعیین تکلیف نهایی منابع ملی و تثبیت مالکیت دولت بر عرصه‌های ملی و دولتی - افزایش سطوح مدیریت جنگل‌ها و مراتع - بهره‌برداری از جنگل صرفا براساس توان اکولوژیک و ضروریات حفظ جنگل - ساماندهی و ارتقا وضعیت آمار و اطلاعات پایه از وضعیت منابع طبیعی کشور - اصلاح، توسعه و تقویت ساختار تشکیلاتی و اصلاح و بهبود هرم نیروی انسانی - پیوند منافع حاصل از بهره‌برداری و اجرای طرح‌های عمرانی منابع طبیعی با منافع و معیشت جوامع محلی و بهره‌برداران عرفی - توسعه پوشش مدیریت علمی و پایدار بر کلیه عرصه‌های منابع طبیعی فاقد طرح‌های مدیریت ● اهداف کمی - پوشش کامل حفاظتی در جنگل‌های کشور (شمال، زاگرس، ارسباران، ایران و تورانی، خلیج و عمانی) - خروج دام از جنگل و ساماندهی جنگل‌نشینان شمال به میزان ۷۰ درصد باقیمانده دام، جنگل‌نشینان در پایان سال ۱۳۸۳ (خروج ۲۴۰۰۰۰۰ واحد دامی ـ ساماندهی ۶۸۰۰۰ خانوار جنگل‌نشین) - کاهش ۵۰ درصد دام مازاد از مراتع مناطق بحرانی و لغو و اصلاح پروانه‌های چرای مربوطه (شامل استان‌های همدان، مرکزی، فارس، خوزستان، اصفهان، کهکیلویه و بویراحمد هرکدام به میزان یک میلیون واحد دامی تا پایان برنامه چهارم جمعاً به میزان ۶ میلیون واحد دامی) - اجرای عملیات آبخیزداری در ۲۰ درصد سطح حوزه‌های سدهای در دست اجرا، تمام شده (۷ میلیون هکتار) و ۱۰ درصد حوزه‌های سایر مناطق (۵/۶میلیون هکتار) - توسعه فضای سبز و جنگل‌های دست کاشت به میزان حداقل ۵۰۰ هزار هکتار (۴۳۰ هزار هکتار جنگل کاری و غنی سازی ۷۰ هزار هکتار توسعه فضای سبز) - اجرای عملیات کنترل کانون‌های بحرانی بیابان‌زا به میزان حداقل ۵/۱میلیون هکتار - اجرای عملیات پخش سیلاب در حوزه‌های شهری، روستایی و سایر اراضی کشاورزی و منابع طبیعی به میزان یک و نیم میلیون هکتار - پوشش کامل سوخت‌رسانی به عشایر، جنگل‌نشینان و روستائیان - گسترش مشارکت شوراهای روستایی و بسیج محلی در حفاظت از جنگل‌ها و مراتع به میزان ۱۵ درصد از سطح عملیات اجرایی - توسعه زراعت چوب به میزان ۱۰۰ هزار هکتار - اتمام عملیات ممیزی اراضی منابع ملی و دولتی از مستثنیات اشخاص (۴۰میلیون هکتار اخذ سند - ۳۰ میلیون هکتار نقشه برداری) ● فعالیت‌های محوری - طرح ساماندهی خروج دام از جنگل و جنگل‌نشینان - طرح بهبود و اصلاح مراتع - طرح ممیزی اراضی و تفکیک منابع ملی و دولتی از مستثنیات اشخاص - طرح جنگل کاری و توسعه فضای سبز - طرح آبخیزداری در مناطق بحرانی فرسایش و رسوب - طرح صیانت، حفاظت و توسعه جنگل‌های نواحی رویشی پنج گانه - طرح مقابله با بیان زایی و کنترل کانون‌های بحران فرسایش بادی - طرح سوخت‌رسانی به عشایر، جنگل‌نشینان و روستائیان - طرح تهیه نقشه پوشش گیاهی و آمار پایه منابع طبیعی - پیشگیری و مقابله با بحران ناشی از خشکسالی - احداث، تکمیل و مرمت راه‌های جنگلی - احداث مراکز آموزش جنگل و مرتع و تکمیل، مرمت و نگهداری آن (از فصل آموزش و پرورش) - نظارت بر بهره‌برداری از جنگل‌های شمال (استانی) - حفاظت آبخیز و آبخیزداری کنترل سیل گلستان - پخش سیل و تغذیه آبخوانها در حوزه‌های شهری و روستایی کشاورزی و منابع طبیعی - پخش سیل و تغذیه آبخوان در حوزه منابع طبیعی - طرح مطالعات منابع طبیعی (از فصل تحقیقات) ● سیاست‌های فضایی و منطقه‌ای - برنامه‌ریزی عملیات و انجام فعالیت‌ها در چارچوب حوزه‌های آبخیز - شناسایی و اولویت بندی مناطق بحرانی از نظر فرسایش آبی ـ بادی ـ تخریب سرزمین، بیابان‌زایی - تعیین مناطق خاص از نظر تنوع زیستی و ملاحظات زیست‌محیطی (ذخیره‌گاه‌های جنگلی و مرتعی، پارک‌های جنگلی، و...) - تدوین ضوابط و معیارهای زیست‌محیطی برای اصلاح و ساماندهی واگذاری عرصه‌های منابع طبیعی (اراضی ملی و دولتی) - خارج ساختن خانوارهای پراکنده و روستاهای زیر ۲۰ خانوار در جنگل‌های شمال کشور و ساماندهی آنان در حاشیه جنگل‌ها ● اقدامات ▪ طرح ساماندهی خروج دام از جنگل و جنگل‌نشینان: - خروج دام جنگل‌های شمال - ساماندهی جنگل‌نشینان پراکنده شاخصها و مناطق مورد عمل درخصوص هدف خروج دام از جنگل‌های کشور در استان‌های گیلان , مازندران , گلستان و سمنان به شرح ذیل می‌باشد: ▪ طرح بهبود و اصلاح مراتع: - حذف دام مازد از مراتع کشور از طریق کنترل پروانه چرا - مرتع‌داری و مدیریت تعادل دام و مرتع - بهبود و اصلاح مرتع - اصلاح و احیا مرتع ▪ طرح ممیزی اراضی و تفکیک منابع ملی و دولتی از مستثنیات اشخاص: - ممیزی اراضی کشور - نقشه برداری ▪ طرح جنگل‌کاری و توسعه فضای سبز: - جنگل کاری - غنی سازی - توسعه فضای سبز - زراعت چوب ▪ طرح آبخیزداری در مناطق بحرانی فرسایش و رسوب: - توسعه عملیات آبخیزداری در حوزه سدهای موجود و انجام شده - توسعه عملیات آبخیزداری در حوزه سایر مناطق ▪ طرح صیانت، حفاظت و توسعه جنگل‌های نواحی رویشی پنج گانه: - صیانت حفاظت و توسعه جنگل‌های ایران و تورانی - صیانت حفاظت و توسعه جنگل‌های خلیج و عمانی - صیانت حفاظت و توسعه جنگل‌های ارسبارانی - صیانت حفاظت و توسعه جنگل‌های هیرکانی - صیانت حفاظت و توسعه جنگل‌های زاگرسی - اجرای طرح‌های پرورشی جنگل ▪ طرح مقابله با بیابان زایی و کنترل کانون‌های بحران فرسایش بادی: - تهیه طرح بیابان زدایی - مالچ پاشی - ایجاد بادشکن - مدیریت جنگل‌های دست کاشت - عملیات بیولوژیک ▪ طرح سوخت‌رسانی به عشایر، جنگل‌نشینان و روستائیان: - مطالعه و بررسی تامین سوخت روستائیان - اجرای عملیات سوخت‌رسانی ▪ طرح تهیه نقشه پوشش گیاهی و آمار پایه منابع طبیعی: - تهیه نقشه پوشش گیاهی با مقیاس ۵۰۰۰۰۰/۱ - تهیه آمار پایه منابع طبیعی در سطح کشور با مقیاس۵۰۰۰۰/۱ - تهیه نقشه لایه ملی انفال ▪ پیشگیری و مقابله با بحران ناشی از خشکسالی: - ایجاد طرح‌های خشکسالی در مراتع - انجام فعالیت‌های بیابان زدایی در مناطق بحرانی - اقدامات پیشگیرانه و حمایتی از مرتع‌داران - عملیات آبخیزداری (مجری وزارت کشور) ▪ احداث و تکمیل و مرمت راههای جنگلی: - احداث جاده‌های جنگلی - تکمیل و مرمت طرح مطالعات منابع طبیعی (از فصل تحقیقات) - مطالعات توجیهی تفصیلی و اجرایی جنگل - مطالعات توجیهی تفصیلی و اجرایی مرتع - مطالعات توجیهی تفصیلی و اجرایی آبخیزداری ▪ احداث مراکز آموزش جنگل ومرتع و تکمیل، مرمت و نگهداری آن (از فصل آموزش و پرورش): - احداث و توسعه فضای آموزشی - تکمیل ساختمان مراکز آموزشی - تجهیز مراکز آموزشی - نگهداری مراکز آموزشی ▪ نظارت بر بهره‌برداری از جنگل‌های شمال (استانی): - نظارت بر تهیه طرح - نظارت بر تهیه چوب و بهره‌برداری و قطع درختان - نظارت بر خروج چوب آلات از جنگل ▪ حفاظت آبخیز و آبخیزداری کنترل سیل گلستان: - فعالیت‌های آبخیزداری - فعالیت‌های مرتع‌داری - ایجاد پوشش گیاهی و جنگل‌کاری ▪ پخش سیل و تغذیه آبخوان‌ها در حوزه‌های شهری و روستایی کشاورزی و منابع طبیعی: - پخش سیل و تغذیه آبخوان در حوزه‌های شهری - پخش سیل و تغذیه آبخوان در حوزه‌های روستایی - پخش سیل و تغذیه آبخوان در حوزه‌های کشاورزی - پخش سیل و تغذیه آبخوان در حوزه‌های منابع طبیعی